Denizde Trafik Kuralları: COLREGS Rehberi ve Türk Uygulaması

Denizde "yol hakkı" diye bir kavram teknik olarak yok — ama kimin manevra yapacağını, kimin yolunu koruyacağını ve kimin kime yol vereceğini belirleyen kesin kurallar var. Bu kuralların temeli; 1972 yılında IMO (Uluslararası Denizcilik Örgütü) çatısı altında benimsenen ve 15 Temmuz 1977'de yürürlüğe giren COLREGS'e (Convention on the International Regulations for Preventing Collisions at Sea) dayanıyor. Türkiye de bu sözleşmeye taraf; kurallar hem Türk hem uluslararası sular için geçerli.

COLREGS Nedir?

COLREGS; 41 kural ve 4 ek (annex) içeren kapsamlı bir sözleşme. Kurallar 6 bölüme ayrılmış:

• Bölüm A (Kural 1–3): Genel uygulama alanı, kaptanların sorumluluğu, tanımlar
• Bölüm B (Kural 4–19): Seyir ve manevra; görüş koşullarına göre (her koşulda, görüş içinde, kısıtlı görüş)
• Bölüm C (Kural 20–31): Seyir ışıkları ve şekiller
• Bölüm D (Kural 32–37): Ses ve ışık sinyalleri
• Bölüm E (Kural 38): İstisnalar
• Bölüm F (Kural 39–41): Sözleşmeye uyumun doğrulanması (2013 eklentisi)

Temel Kavramlar

"Yol Hakkı" Yanılgısı

COLREGS'in en önemli notlarından biri: Hiçbir teknenin mutlak yol hakkı yok. Bunun yerine "yol veren gemi" (give-way vessel) ve "yolunu koruyan gemi" (stand-on vessel) kavramları var. Stand-on gemi rotasını ve hızını koruyor — ama bu bir hak değil, yükümlülük; karşı tarafın manevrasını okuyabilmesi için sabit kalması gerekiyor.

Kural 17'ye göre: Kural gerektirdiğinde yolunu koruyacak gemi, manevra yapması gereken gemi harekete geçmiyorsa ve çatışma kaçınılmaz hale geliyorsa, o da hareket etmek zorunda.

Kural 2 — Sorumluluk

En önemli genel kural. Kaptanlar ve gemi sahipleri; kurallara uymaktan sorumlu. Ayrıca bu kural; "özel koşullar" ilkesini içeriyor: Anlık tehlikeden kaçınmak için kurallardan sapmak gerekebilir — bu aynı zamanda denizcilik sözleşmesi kapsamına giren "iyi denizcilik" ilkesi.

Öncelik Sıralaması (Kural 18)

Tüm COLREGS uygulamalarında temel hiyerarşi:

1. Komuta altında olmayan gemi (NUC — Not Under Command): Makine arızası veya benzer nedenle manevra yapamayan
2. Manevra kabiliyeti kısıtlı gemi (RAM — Restricted in Ability to Manoeuvre): Tarama, kablo döşeme, dalış operasyonu
3. Draftıyla kısıtlı gemi (Constrained by Draught): Derinlile sınırlı büyük gemi
4. Balıkçı teknesi (Fishing Vessel): Av takımlarını kullanan
5. Yelkenli tekne (Sailing Vessel): Motor kullanmadan yelkenle giden
6. Motor tahrikli gemi (Power-Driven Vessel): Standart motorlu tekne

Önemli istisna (Kural 18 son paragraf): Yelkenli gemi motoru çalıştırdığı anda "motor tahrikli gemi" sayılıyor ve hiyerarşide en alta iniyor.

Ana Manevra Senaryoları

Kural 12 — İki Yelkenli Karşılaşması

Rüzgar yönüne göre belirleniyor:

• Farklı bordalarda: Sancak üzerinde giden (starboard tack) yolunu koruyor; iskele üzerindeki (port tack) yol veriyor
• Aynı bordada: Rüzgar üstündeki (windward) yol veriyor; rüzgar altındaki (leeward) yolunu koruyor
• Belirsiz durum: İskele tarafında rüzgar alan; karşı tarafa yol veriyor

Kural 13 — Geçme (Overtaking)

Herhangi bir konumdan yaklaşan ve daha yavaş gemiyi geçen gemi; "geçen gemi." Geçen gemi her zaman yol vermek zorunda — yelkenli olsa bile.

Kural 14 — Baş Başa Karşılaşma

İki motorlu tekne kafa kafaya geliyorsa: Her ikisi de sancağa dümen kırar. "Port to port" — kıç bordalar birbirinden açılarak geçiş.

Kural 15 — Kesişme

İki motorlu tekne dik açıyla kesişiyorsa: Sağından gelen tekneye yol ver. Kuralı hatırlamak için: "Sağ sağdır" ya da "starboard priority."

Kural 9 — Dar Kanal

Dar kanallarda sancak (sağ) tarafta kal. 20 metreden kısa tekneler ve yelkenliler; dar kanalda güvenli geçişi engelleyemez.

Kural 10 — Trafik Ayrım Düzeni (TSS)

IMO tarafından oluşturulan Seyrüsefer Ayrım Şemaları (Traffic Separation Schemes); İstanbul Boğazı gibi yoğun sularda tek yönlü trafik koridorları oluşturuyor. Büyük İstanbul Boğazı TSS'i kritik bir Türk örneği; küçük tekneler büyük gemilerin geçişini engellememeli.

Seyrüsefer Işıkları (Kural 20–31)

Temel Işıklar

Gece seyri ve görüşün kısıtlı olduğu koşullarda teknenin statüsünü uzaktan anlamak için ışıklar kullanılıyor.

Motorlu tekne:

• Baş direği masthead ışığı (beyaz, 225°)
• İskele (kırmızı, 112.5°) ve sancak (yeşil, 112.5°) ışıkları
• Kıç ışığı (beyaz, 135°)

Yelkenli tekne (motor kullanmadan):

• İskele ve sancak renkli yan ışıkları
• Kıç beyaz ışığı (alternatif: kombine tricolor — tek ışıkta üç renk)

Demirde tekne:

• Beyaz allround ışığı (300 m altı: tek; 50 m üstü: baş ve kıç)

Işıklardan Durum Okuma

Bir teknenin ışıklarına bakarak o teknenin sizden nerede olduğunu hesaplamak:

• Kırmızı ışık görüyorsunuz → o tekne sizin solunuzdaki bordanızı görüyor; dikkat et
• Yeşil ışık → sağ bordası tarafındasınız; muhtemelen yol verme durumundasınız
• Hem kırmızı hem yeşil ışık → doğrudan baş başa geliyor olabilirsiniz

Ses Sinyalleri (Kural 32–37)

Sinyal	Anlam
Kısa blast (1 sn)	Sancağa dönüyorum
2 kısa blast	İskeleye dönüyorum
3 kısa blast	Makineleri geri alıyorum
5+ kısa blast	Tehlike/dikkat
1 uzun blast (sis)	Her 2 dakikada bir: hareket halinde motorlu gemi siste
2 uzun blast (sis)	Her 2 dakikada bir: hareket halinde ama durmuş
1 uzun + 2 kısa	Yelkenli, NUC, RAM, balıkçı

Görüşün Kısıtlı Olduğu Koşullar (Kural 19)

Sis, yoğun yağmur veya duman; COLREGS'de "kısıtlı görüş" olarak tanımlanan koşullar. Bu durumda:

• Güvenli hıza düş (stop anlamında değil; makul ölçüde yavaşla)
• Radar kullanan: Başka tekneleri takip et, çatışma riski var mı değerlendir
• Sis sinyali ver; radarla tespit ettiğin teknenin sinyalini duyarsan hızı azalt, gerekirse dayan

Türkiye'de Ek Düzenlemeler

İstanbul Boğazı

Türkiye Boğazlar Tüzüğü; Boğaz'da seyir için COLREGS'e ek özel kurallar getiriyor:

• Tehlikeli yük taşıyan gemiler için önceden bildiri zorunluluğu
• Hız kısıtlamaları (Boğaz içinden geçen tankerlerde)
• Körfez VHF kanallarında aktif görüşme
• Lokal poyrazı ve akıntıyı dikkate alarak plan — akıntı 3–5 knot; Kanal Çanakkale çıkışında daha kuvvetli

Marina İçi Kurallar

Her Türk marinasının COLREGS üstüne ek hız limitleri ve seyir kısıtlamaları var:

• Marina girişinde genellikle 3–5 knot hız limiti
• Telsiz kanalı (genellikle VHF Kanal 12 veya 16) açık tutulmalı
• Karanlıkta marina içinde seyirde ekstra dikkat; küçük yüzen objeler COLREGS ışıkları taşımıyor

Pratik Seyir Senaryoları

Senaryo 1: Balıkçı Teknesine Yaklaşma

Balıkçı teknesi takımlarıyla av yapıyorsa öncelikli; siz motor tahriklisiniz. Yol verin, etrafından geçin. Av takımları suya gömülü olabilir; istenmeyen yönden yaklaşmayın.

Senaryo 2: Büyük Kargo Gemisi

Büyük gemi; dar kanalın dışına çıkamıyor (RAM veya draftıyla kısıtlı). Küçük tekneniz hareketli ve manevra kabiliyetiniz yüksek — mümkün olduğunca uzak durun, onu geçirtmeyin.

Senaryo 3: Gece Seyri

Kırmızı+yeşil ışıklar baş tarafta görünüyor → tam karşınızdan geliyor. Kural 14 devreye girer; her ikisi de sancağa keser. Eğer sadece kırmızı görünüyorsa; karşı gemi solunuzdan geliyor; siz yol vermek zorundasınız.

COLREGS Sınavı Stratejisi

Türk denizcilik lisansları için COLREGS; sınav konularının kritik bölümünü oluşturuyor. Sıklıkla sorulan konular:

• Öncelik sıralaması senaryoları (kural 18)
• Işık tanıma (motorlu, yelkenli, balıkçı, demirlemiş)
• Ses sinyali kodları
• Dar kanal ve TSS kuralları
• Stand-on ve give-way kavramları

Çalışma önerisi: COLREGS metnini orijinalinden (İngilizce veya Türkçe çevirisiyle) okuyun. Diyagram tabanlı pratik sorularla pekiştirin — "A teknesi X tarafından geliyor, ne yapmalısınız?" formatındaki sorular.

Kısıtlı Görüş ve Radar Kullanımı

Sis veya kötü hava koşullarında ve COLREGS Kural 19 kapsamında hareket ederken radar kullanımı; hem zorunlu hem kritik.

Radar yorumu dikkat noktaları:

• Radar hedefi gördüğünüzde sadece mesafeye değil; bearing'in (kompas açısının) değişip değişmediğine bakın
• Bearing sabit kalıyorsa çatışma riski var — manevra yapın
• Relative motion (göreli hareket) çizgisi; hedefe doğru mı gidiyor? Çatışma kesin gibi görünüyorsa erken ve net manevra

Hız kısıtı neden önemli? Kural 6'da "güvenli hız" durdurma mesafesiyle ilgili. Sis içinde 6 knot giden teknenin freni; görsel tespitten çok önce çalışmaya başlamalı. Düşük görüşte hızlı seyir; COLREGS ihlali.

İstanbul Boğazı Özel Kural Detayları

Türkiye'nin en önemli TSS sahası olan İstanbul Boğazı'nda ek kurallar:

1936 Montrö Sözleşmesi kapsamında Boğaz; barış döneminde tüm ticaret gemilerine açık. Ancak Türk yetkililerine önceden bildirim zorunluluğu var.

Yatçı için pratik bilgi:

• Kuzey'den (Karadeniz'den) güneye giden akış: Boğaz boyunca 2–4 knot; bazı koşullarda 5+ knota çıkıyor
• Güneye geçerken akıntı yardımcı; kuzeye geçerken motor gücü artırılmalı
• Kalabalık trafik akışı; küçük tekne Boğaz içinde mutlaka VHF izlemeli (Kanal 16 ve Kanallar 67, 68)
• Kandilli ve Rum İskelesi gibi virājlarda karşıdan gelen büyük gemiler görülemiyor; yavaş geç

Uyumu Takip Etmenin Önemi

COLREGS; yalnızca kural kitabı değil. Denizde kaza gerçekleştiğinde soruşturma aşamasında COLREGS'e uyum belirleyici. Sigorta tazminatı, hukuki sorumluluk ve ceza muhakemesi; COLREGS'e uyum veya ihlal üzerine kurgulanıyor.

Türkiye'de yargılama: Denizde çatışma ve kazalar; Sahil Güvenlik ve ardından Liman Başkanlığı soruşturması, gerekirse Sulh Ceza Mahkemesi'ne taşınıyor. COLREGS ihlalleri; hem idari hem cezai boyut taşıyabiliyor.

COLREGS Güncel Durum: Otonom Gemiler

IMO; son yıllarda COLREGS'in otonom deniz araçları (MASS — Maritime Autonomous Surface Ships) için uygunluğunu değerlendiren düzenleyici çalışma yürütüyor. Bu çalışmalar; mevcut kuralların insan kararlarına dayalı mantığını otonom sistemler için yeniden yorumlamayı gerektiriyor. Gezi yatçıları için henüz pratik bir değişiklik öngörülmüyor; ancak büyük ticari sularda otonom teknelerle karşılaşma olasılığı yakın gelecekte gerçekleşebilir.

Seyir Işıklarının Görüş Mesafesi Gereksinimleri

COLREGS Kural 22; seyrüsefer ışıklarının minimum görünürlük mesafelerini belirliyor:

Tekne Boyu	Baş Işığı (Masthead)	Yan Işıklar	Kıç Işığı	İçten Görünür (anchor)
50 m ve üzeri	6 deniz mili	3 deniz mili	3 deniz mili	3 deniz mili
12–50 m arası	5 deniz mili	2 deniz mili	2 deniz mili	2 deniz mili
12 m altı	2 deniz mili	1 deniz mili	2 deniz mili	2 deniz mili
7 m altı (minimüm)	1 deniz mili	1 deniz mili	2 deniz mili	2 deniz mili

Bu mesafeler; ışığın normal görünürlük koşullarında seçilebilmesi için üretici standartlarında da yer almalı. Düşük kaliteli veya arızalı ışıklar hem COLREGS uyumsuzluğu hem de ciddi güvenlik riski oluşturuyor.

Dürbün ve AIS Kullanımı

COLREGS; belirli sistemleri şart koşmasa da Kural 5 (Sürekli Gözetleme) ve Kural 7 (Çatışma Riski Tespiti) kapsamında bütün mevcut araçların kullanılması zorunlu. Bu araçlar şunları içeriyor:

• AIS (Otomatik Tanımlama Sistemi): Büyük ticari gemiler AIS bulmak zorunda; yatçılar için zorunlu değil ama şiddetle öneriliyor. AIS plotteri sayesinde karşı geminin hızı, vektörü ve MMSI numarası görülebiliyor
• VHF Kanal 16: Tüm deniz araçları, hareket halindeyken Kanal 16'yı izlemeli (GMDSS zorunluluğu; yatçılar için iyi uygulama)
• Radar reflektörü: 12 m altı tekneler; radar reflektörü taşımalı

Yelken Yarışlarında COLREGS

Bir yarış alanında bulunurken Racing Rules of Sailing (RRS) ile COLREGS birbirini nasıl etkiliyor? Temel kural:

Yarış kuralları; COLREGS'in yerini almaz. Karşı karşıya gelen iki yarışan tekne RRS'e tabi olsa da; yarışa katılmayan bir tekne (tamaşacı, balıkçı, ticari) COLREGS'e göre hareket eder.

Pratik açıdan yarış tekneleri; üçüncü taraflardan gelen teknelere karşı her zaman COLREGS sorumluluğu taşıyor. "Ben yarışıyordum" gerekçesi; COLREGS ihlalini affettirmiyor.

Sonuç

COLREGS; 170'den fazla ülkenin onayladığı ve denizde birleşik bir düzeni sağlayan uluslararası sözleşme. 41 kuralın hepsini ezberlemek gerekmez; ancak temel senaryo mantığını — yol verme, stand-on, ışık tanıma ve ses sinyalleri — içselleştirmek her yatçının güvenlik yükümlülüğü. Bu kuralları öğrenmek hem lisans sınavını geçirmenin hem de denizde hayatta kalmanın temelidir.